Tussen traditie en toerisme: De Guna’s in de San Blas-eilanden

Tussen traditie en toerisme: De Guna’s in de San Blas-eilanden

Ontmoet Victor Morris, een 73-jarige Guna-oudere die op Cayo Hollandaise in de San Blas-eilanden woont. Hij maakt zich zorgen omdat hij denkt dat alles hier tegenwoordig om geld draait. Het gaat niet alleen om munten en biljetten; het verandert de manier waarop we denken en neemt controle over onze geest. Stel je voor dat je aankomt op de paradijselijke San Blas eilanden, omringd door kristalhelder water en witte zandstranden. Maar onder dit idyllische oppervlak schuilt een intrigerend verhaal van de Guna bevolking, die een delicate balans probeert te vinden tussen het behoud van hun eeuwenoude tradities en de impact van het groeiende toerisme.

De Guna-bevolking, inwoners van Guna Yala, ook bekend als de San Blas-eilanden, koesteren een diepgewortelde Guna-cultuur verweven met eeuwenoude tradities en de kunst van mola’s. Victor wijst op een groeiende culturele spanning in Guna Yala, waar traditionele waarden en praktijken botsen met externe invloeden van het toerisme en klimaatverandering. Ook Mola Lisa, een 62-jarige Guna-“Omeggid” wat in hun taal “als een vrouw” betekent, want ze werd geboren als jongen. Ze benadrukt dat de regio Guna Yala aanzienlijke veranderingen ondergaat. “Onze unieke tradities en rijke cultuur dreigen te vervagen,” zegt ze. Interessant genoeg betwistte Mola Lisa de perceptie dat het toerisme zelf negatieve veranderingen veroorzaakt, door te beweren dat het interne gedrag van de gemeenschap is dat aandacht behoeft. 

We hebben onlangs zelf een aantal interessante veranderingen gezien op Cayo Hollandaise. Toen we er twee weken later weer naartoe zeilden, zag het er anders uit. De Guna’s hadden planten verbrand om de paden naar het restaurant te verbreden en hangmatten tussen de palmbomen geplaatst waar je voor moet betalen. Bovendien vraagt een klein nabijgelegen eiland nu 3 dollar voor iedereen die voet aan de kust wil zetten. Het is duidelijk dat er grote veranderingen plaatsvinden op deze prachtige plek.

Mola Lisa legt de cruciale rol van “Sailas”-leiders uit, met macht in zowel politiek als religie. Deze wijze mannen bezoeken de gemeenschapen om culturele wijsheid te delen met de jongere generatie. Sailas beschermt niet alleen het cultureel erfgoed, maar effectief ook als beschermers van onze identiteit. Door het zingen van oude mythische en spirituele liederen wordt de geschiedenis vertelt aan de gemeenschap en dragen deze op die manier bij het levend houden van geschiedenis en tradities. Tijdens deze ceremonies worden toeristen niet verwelkomd. Ondanks dat officiële functies meestal door mannen worden bekleed, zijn het de vrouwen die cruciale beslissingen nemen en het geld beheren. In een traditionele Guna bruiloft is het gebruikelijk dat de mannen na het huwelijk intrekken bij de familie van de vrouwen.

De belangrijkste veranderingen in het leven, geboorte, volwassen worden en overlijden, worden gekenmerkt door speciaal mythische en spirituele liederen. Er zijn twee essentiële ceremonies, beide gewijd aan de meisjes. De eerste, de “inna tunsikkalet”, deze vindt plaats wanneer het meisje haar eerste menstruatie heeft. Gedurende deze tijd zullen de moeder en andere vrouwen uit het dorp haar met zeewater wassen. Het meisje wordt geheel zwartgeverfd met jaguasap ter bescherming tegen kwade geesten, en haar haar wordt eraf geknipt. De tweede puberteit ceremonie is “de inna-suit”, waarin de gemeenschap de overgang van het meisje naar het vrouw zijn viert. Deze rituelen worden meestal gevolgd door dagen en nachten van spirituele liedjes, dansen, feesten en drinken en duren één tot meerdere nachten. “Wanneer meisjes buiten het dorp verblijven, bijvoorbeeld vanwege school, dienen ze terug te keren naar hun dorp voor deze ceremonie. Indien ze dat nalaten, riskeert de familie een boete van 500 USD”, legt Mola Lisa uit. 

Bij een overlijden wordt een diepe kuil zorgvuldig gegraven, waarin vervolgens twee stevige stokken worden geplaatst. Het ritueel omvat het zorgvuldig omwikkelen van het lichaam met een speciale doek, waarna het in een eervolle hangmat wordt geplaatst. Deze hangmat wordt respectvol tussen de twee stokken gehangen, als een symbool van verbinding tussen de aarde en de spirituele wereld.

Mola Lisa haar moeder merkte dat haar zoon anders was, uniek, en wordt er niet raar opgekeken als een jongen een meisje wil zijn. Ze zijn juist welkom, doordat de vrouwen de bewakers zijn van de traditie en hun kennis overdragen aan de jongere generatie. Op zes jarige leeftijd leerde ze alles over het vervaardigen en de spirituele betekenis van mola’s, unieke traditionele kledingstukken die Guna-vrouwen dragen. Dit ingewikkelde textiel, versierd met patronen afkomstig van bomen, planten en de natuur, werd aan de Guna Yala-gemeenschap geschonken door de vier Nadili-zusters, hemelse wezens afkomstig uit de sterren. De mola’s fungeren als een brug die het aardse rijk met het hemelse verbindt en vertegenwoordigen een diepgaande verbinding met de natuur en spiritualiteit. Zoals Mola Lisa uitlegde, worden mola’s uitsluitend gedragen door de Guna-vrouwen en dienen ze een diepgaand doel: bescherming tegen kwaadaardige geesten. Ondanks dat Mola Lisa hetzelfde werk doet als alle andere vrouwen op haar eiland en de status heeft “als een vrouw”, mag ze niet de mola’s zelf dragen. De uitgebreide ontwerpen op elke mola hebben een specifieke betekenis; De kleur rood betekent bijvoorbeeld bescherming tegen negatieve krachten. Het is fascinerend om te ontdekken hoe deze kledingstukken, geworteld in traditie en spiritualiteit, een cruciale rol spelen bij het beschermen van de dragers tegen kwaad en kwaadaardige invloeden.

Victor beschrijft de evolutie van traditionele Guna-kleding, tot handelswaar. Aanvankelijk mochten mola’s niet worden verkocht, maar deze praktijk is in de loop van de tijd veranderd onder invloed van geld en toerisme. De verkoop van mola’s wordt gezien als een belangrijke verandering. Het commercialiseren van deze traditionele kleding ondermijnt de spirituele en culturele betekenis ervan, omdat de productie en verkoop te veel gericht zijn op de smaak van toeristen en er druk kan bestaan om compromissen te sluiten over de traditionele betekenis of authenticiteit van de items.

Tijdens ons verblijf op de San Blas-eilanden werden we vrijwel dagelijks bezocht door de Guna’s in hun traditionele kajakboten, bekend als “Ulus”. Deze boten waren gevuld met levendige en kleurrijke mola’s, die niet alleen dienden als decoratieve items maar ook als wijnhouders, schilderijen of keukenschorten werden aangeboden. Vrolijke kindergezichten keken ons lachend en hoopvol aan, vol trots om te tonen wat ze hadden gemaakt. Het was soms lastig om hun aanbod af te wijzen en hen teleurgesteld te zien vertrekken. 

De San Blas-eilanden, ook bekend als de Guna Yala-eilanden, bevinden zich als een archipel voor de noordoostelijke kust van Panama, in de Caribische Zee. Dit cluster van 376 eilanden maakt deel uit van het semi-autonome Guna Yala-district, dat bewoond wordt door ongeveer 50.000 Guna’s, verdeeld over 51 eilanden. De Guna-gemeenschap leeft in bescheiden hutten die zijn vervaardigd uit boomstammen met palmbladeren als dakbedekking. 

Het zeilen tussen deze eilanden biedt een prachtige en rustgevende ervaring. Je hebt voldoende opties: je kunt het gezelschap van andere zeilers opzoeken of een eiland helemaal voor jezelf kiezen. Er is echter één belangrijk aandachtspunt: het oprapen of plukken van kokosnoten is strikt verboden. Hoewel niet elk eiland bewoond wordt door Guna’s, beschouwen zij elke kokosnoot, als hun eigendom. Het “afpakken” van hun handelswaar en ongepast “naakt” zwemmen behoren tot de grootste ergernissen die de Guna’s tegenover toeristen koesteren, volgens Victor.

Tijdens het snorkelen valt vooral levenloos koraal op, met slechts af en toe enkele vissen. Tijdens een speergun-expeditie met James Evenson van Sailing Zingaro wordt de teleurstelling voelbaar wanneer hij slechts één keer een grouper opmerkt en zijn schot mist. Wel zien we regelmatig pijlstaartroggen, verpleegstershaaien en adelaarsroggen rond de boot zwemmen. Het is triest om te zien hoe de Guna’s in hun kano’s langs de boten varen om hun nog te kleine en jonge kreeften, vis en octopussen te verkopen. Mola Lisa legt uit dat dit voornamelijk komt doordat de Guna’s niet beseffen dat ze door te veel kreeften en vissen te vangen, daarmee hun eigen levensonderhoud in gevaar brengen. Ze vangen zelfs kreeften tijdens het broedseizoen, wat de balans verstoort. Hoewel er eigenlijk regels zijn, is het gebied te uitgestrekt voor de autoriteiten om iedereen te controleren. Bovendien gebruiken ze niet langer alleen vislijnen, maar zijn veel kano’s nu gemotoriseerd en maken ze gebruik van visnetten. Het merendeel van de vis wordt verkocht aan toeristen, omdat men hun geld wil hebben. In het verleden werd de vis onder de gemeenschappen verdeeld. Mola Lisa benadrukt het belang van het verstrekken van onderwijs aan onze eigen gemeenschap, terwijl zij benadrukt dat de Guna’s zelf verantwoordelijkheid moeten nemen in dit proces. 

Suzan Richter, een 82-jarige solo avonturier uit de Verenigde Staten, deelt haar fascinerende reis van professioneel muzikant en concertcellist tot zeevrouw. Suzans liefde voor de zee bracht haar ertoe in 1998 een boot te kopen in San Diego, Californië, wat het begin markeerde van haar zeilavonturen. Ondanks dat ze op 57-jarige leeftijd relatief laat in haar leven begon met zeilen, omarmde ze de levensstijl met heel haar hart.

Suzan arriveerde in 2007 in de San Blas eilanden en is daarna eigenlijk ook niet meer weggegaan. Als we haar vragen of ze veel veranderingen in de dynamiek van de eilanden heeft ervaren, zegt ze: ‘Een opmerkelijke transformatie is de verschuiving in toegankelijkheid en communicatie. Vanwege motorpech had ik een onderdeel nodig uit Panama City. Vroeger kocht een lokale bewoner het onderdeel, dat vervolgens via een klein vliegtuigje naar hier werd gevlogen. Met mijn dinghy ging ik aan land en betaalde ik de piloot voor het pakketje, die het geld weer doorgaf aan de desbetreffende verkoper van het onderdeel. Met de sluiting van enkele luchthavens en de aanleg van een weg door de Guna-gemeenschap, van de San Blas naar Panama City, is de traditionele methode om aan voorraden te komen echter geëvolueerd. Het toenemende aantal boten en toeristen in de regio is in de afgelopen decennia flink gestegen merkt Suzan op. 

De Guna-bevolking is eveneens meegegaan in de trend van smartphones. Hierdoor is het merendeel van de Guna’s nu verbonden met de wereld om hen heen. Het gebruik van smartphones binnen de Guna-gemeenschap heeft bijgedragen aan een bredere toegang tot informatie en communicatiemogelijkheden, waardoor de leden van deze bevolking nu actief deel kunnen nemen aan de wereldwijde digitale gemeenschap. Net als klimaatverandering en toerisme kan ook informatie via digitale kanalen leiden tot een verschuiving in waarden, normen en tradities.

In de zoektocht naar een conclusie voor de vraag over de Guna-bevolking die een delicate balans zoekt tussen het behoud van hun eeuwenoude tradities en de impact van het groeiende toerisme, kan worden vastgesteld dat deze gemeenschap wordt geconfronteerd met een complexe en uitdagende situatie. De traditionele waarden en rituelen van de Guna’s worden bedreigd door externe invloeden, met name door de groeiende invloed van het toerisme en klimaatverandering.

De getuigenissen van Victor Morris en Mola Lisa onthullen zowel zorgen als divergente meningen binnen de gemeenschap over de oorzaken van deze veranderingen. Terwijl sommigen de schuld leggen bij externe factoren, zoals het toerisme, benadrukt Mola Lisa de interne verantwoordelijkheid van de gemeenschap zelf. Deze tweestrijd tussen behoud en verandering wordt verder geïllustreerd door de commercialisering van traditionele kleding en de verschuiving in de dynamiek van natuurlijke hulpbronnen.

De Sailas-leiders spelen een cruciale rol in het behoud van de Guna-identiteit, maar hun inspanningen worden geconfronteerd met uitdagingen. Tegelijkertijd onthult het verhaal van Suzan Richter hoe ook de traditionele communicatiemethoden evolueren, met zowel positieve als negatieve gevolgen.

In conclusie staat de Guna-bevolking op een kruispunt van behoud en aanpassing. Het is een strijd die niet alleen extern wordt gevoerd met toeristische invloeden, maar ook intern, tussen generaties en binnen de traditionele leiderschapsstructuur. Het behoud van de eeuwenoude tradities vereist niet alleen bescherming tegen externe bedreigingen, maar ook een bewuste inspanning van de Guna’s zelf om hun waarden en rituelen te koesteren en door te geven aan toekomstige generaties. Het evenwicht tussen traditie en toerisme blijft een delicate en cruciale uitdaging voor de Guna-gemeenschap.

Ik ben jarig! Dat vieren we met … Eigengemaakt apfelstrudel door Karin en Alex

De San Blas-eilanden is tevens een plek waar zeilers naar toe gaan voordat ze door het Panamakanaal gaan en starten met de lange passage naar Frans-Polynesië. Vanwege de droogte van het kanaal zijn er talloze spookverhalen de wereld in gestuurd via WhatsApp-groepen. We zijn geconfronteerd met angstaanjagende scenario’s, variërend van wachttijden van 1 tot 2 jaar en kosten die konden oplopen tot 10.000 euro. Om eventuele vertragingen op te vangen, hebben we bewust onze datum iets naar voren geschoven en op 20 februari gepland.

We hebben wel gekozen voor een agent, zijn naam is Erick, die alles voor ons heeft geregeld, en ik kan niets dan positieve woorden over hem spreken. Hij beantwoordde al onze vragen snel, meestal binnen 10 minuten tot een uur, waardoor alles soepel verliep. Zelfs de betalingen, waar we veel horrorverhalen over hebben gehoord, konden we eenvoudig via een betaallink met een creditcard. De geen 10 talle keren naar een ATM om alles cash op te halen en geen borg van 1000 euro die je na 6 weken weer terug moet zien te krijgen. 

Ondanks de soepele voorbereiding merkten we dat veel zeilers toch worstelden met angsten en twijfels, wat soms leidde tot het gevoel dat ze nog niet helemaal klaar waren voor de oversteek. In de loop der jaren hebben we vooral geleerd om naar ons innerlijke gevoel te luisteren. Wij drieën voelen ons er klaar voor, maar helaas hebben onze vrienden van Sailing Mabul besloten dat ze nog niet gereed zijn voor deze uitdaging.

We hebben vele avonden met elkaar gesproken en emoties gedeeld, omdat we het er alle vijf over eens zijn dat we samen een sterk team vormen en veel plezier beleven. Het doet pijn dat we deze ervaring niet samen zullen delen. Ze zullen ons wel begeleiden door het Panamakanaal als onze handliners, maar daarna zullen onze vaarroutes zich voorlopig scheiden. Zij gaan richting de Bahama’s om meer ervaring op te doen met langere passages, en tijdens het volgende orkaanseizoen zullen ze hun rigging (tuigage) nog vervangen.

Wij zetten koers naar Frans-Polynesië en hopen elkaar een jaar later weer te ontmoeten, ergens op een eiland in de Grote Oceaan.

Onze volgende blog;

Op 19 februari voelen we de eerste spanningen opkomen voor de volgende dag. We bevinden ons in Shelter Bay Marina, waar we een afspraak hebben met Erick’s assistent. Van hem zullen we onze lijnen en fenders ontvangen en het exacte tijdstip te horen krijgen waarop we door het Panamakanaal zullen gaan. Lees het allemaal in onze volgende blog.

Foto’s van onze jungle tour